CENTRALNY OBÓZ PRACY PRZYMUSOWEJ (1945 - 1950)
Położenie Jaworzna (węzeł kolejowy, rozwinięty przemysł) zadecydowało o utworzeniu na terenie miasta obozu odosobnienia. W okresie okupacji hitlerowskiej, w latach 1943-1945, funkcjonował podobóz KL Auschwitz -"Neu-Dachs", gdzie hitlerowscy oprawcy zamęczyli tysiące więźniów: Polaków i Żydów.
Po wojnie puste baraki zapełniły się ponownie, Polakami, Niemcami, Ukraińcami, volsksdeutschami, reichsdeutschami, niemieckimi jeńcami. Zmienili się oprawcy, ale obóz pozostał nadal obozem jako Centralny Obóz Pracy.
C~P w Jaworznie był największym z centralnych obozów pracy w Polsce i ważnym ogniwem stalinowskiego aparatu represji. Jego wielkość wynikała z tego, że stanowił on rezerwuar siły roboczej dla przemysłu górnośląskiego. Takiego znaczenia nie miały Potulice czy Sikawa, znajdujące się w pobliżu o wiele mniejszych centrów przemysłowych (Gdańsk i Łódź). Z Jaworznem mogły tylko konkurować obozy w Warszawie. Świadczy to o tym, że czynniki ekonomiczne były najważniejsze w rozbudowie obozów pracy. C~P Jaworzno spełniał ponadto wiele funkcji. Był to zarówno obóz pracy, obóz kamy jak i obóz jeniecki. Funkcje te przeplatały się i często były mało czytelne. Nie zmienia to faktu, że był on największą katownią przodującą pod względem liczby zmarłych na tle innych obozów i więzień. Jego kierownictwo i funkcjonariusze byli zdemoralizowanymi ludźmi często zasługującymi na miano zbrodniarzy
W sumie w obozach i więzieniach w całej Polsce w latach 1945 - 1947, według danych Departamentu Więziennictwa Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, zmarło 6140 ludzi. Z tej liczby najwięcej w C~P w Jaworznie, bo aż 1535, następnie w obozach w Potulicach (661) i Sikawie (547), więzieniu we Wrocławiu (267), C~P w Warszawie (234) czy w więzieniu Warszawa Mokotów (226)1. Według ustaleń z lat dziewięćdziesiątych w Jaworznie, za cały okres działalności obozu zmarło 6987 ludzi, natomiast w innych obozach na terenie kraju zamęczono 3932 osobl. Można się zgodzić z Włodzimierzem Borodziejem, że wobec zniszczenia dokumentacji wielu obozów np. w Mysłowicach i przysłowiowego bałaganu, dane te nie są zbyt wiarygodneJ. Problem ten wymaga dalszych pogłębionych badań.
Kolejnym etapem w dziejach jaworznickiego obozu było więzienie dla młodocianych więźniów politycznych. Działało ono w latach 1951-1955. Było największym tego rodzaju obozem w Polsce, gdzie tysiące młodych ludzi poddano nie tylko wyniszczającej pracy, ale także indoktrynacji na wzór sowiecki. Ta eksperymentalna jednostka penitencjarna przestała istnieć z dniem 3 l grudnia 1955 roku.
Do 31 sierpnia 1956 w pomieszczeniach obozu działało Centralne Więzienie Jaworzno.
Funkcjonowanie przez tyle lat obozów wywarło piętno na historię tego niewielkiego miasta, chociaż przez lata można było mówić i pisać tylko o hitlerowskim obozie koncentracyjnym, natomiast to, co działo się w okresie powojennym było tematem tabu. W tej sytuacji tematyka ta od dawna czeka na syntetyczne opracowanie. Okres hitlerowski opisany jest częściowo m.in. w pracach: Czesława Madajczyka4, Wacława Długoborskiego oraz innych.
Natomiast literatura na temat okresu po 1945 roku ma różnorodny charakter. Pierwsze pojawiły się publikacje na temat więzienia dla młodocianych w Jaworznie, gdzie patrzono na problem pod kontem realizacji eksperymentu pedagogicznego. Najbardziej znaną z tych publikacji są teksty Sławomira Mrożka na łamach "Sztandaru Młodych" w latach 1951- I 955. Był on wtedy młodym dziennikarzem nastawionym optymistycznie do nowego ustroju i nie zdawał sobie sprawy z tego, co się tam naprawdę działo.
Na fali odwilży październikowej Seweryna Szmaglewska opublikowała w listopadzie 1956 na łamach "Po prostu" artykuł o buncie w więzieniu 12 maja 1955 roku'. W 1961 roku na łamach "Przeglądu Więziennictwa" pojawiła się tendencyjna monografia więzienia dla młodocianych w Jaworznie, napisana przez byłego naczelnika Zdzisława Jędrzejowskiego8. Przełom nastąpił dopiero w latach dziewięćdziesiątych.
Od 1990 roku zaczęły się ukazywać publikacje w większości autorstwa byłych więźniów, skupionych obecnie w Związku Młodocianych Więźniów Politycznych "Jaworzniccy", między innymi na łamach, wydawanego przez nich pisma pod tym samym tytułem9. W 1992 roku w tygodniku PSL "Wieści" Grażyna Kuźnik opublikowała fragmenty swojej pracy pt. "Swinie i zdrajcy". (Przy jej pisaniu penetrowała archiwa i zbierała relacje. Praca jednak nie posiada warsztatu naukowego. Autorka nie mogła na nią znaleźć wydawcy.) Fragmenty jej pracy ukazały się jako cykl reportaży pt. "W stalinowskim obozie pracy"lO.
W 1995 roku Mateusz Wyrwich wydał książkę "Łagier Jaworzno"... We wstępie autor napisał, że jest ona efektem setek przeprowadzonych rozmów zarówno z więźniami, jak i funkcjonariuszami oraz kwerendą po archiwach MSW i Archiwum
Państwowym w Katowicach i Krakowie. Niestety, jak w przypadku G. Kuźnik, książka ta także nie zawiera aparatu naukowego.
Należy również wspomnieć o pracach amerykańskiego dziennikarza Johna Sacka, który zbierał materiały w Archiwum w Koblencji oraz w Katowicach, gdzie zaprzyjainił się z Salomonem Morelem. W 1993 roku ukazał się w Stanach Zjednoczonych jego artykuł pt. "Gniew Salomona" na łamach "The Village Voice", który został przedrukowany w Izraelu, m.in. w gazecie "Marin". Następnie wyszła w języku angielskim książka Sacka pt. "Oko za oko" wydana w Polscel2. W publikacjach swych Sacka wspominał także o obozie w Jaworznie. Podobnie Henryk Pająk pisze o konspiracji młodzieży szkolnej w latach pięćdziesiątychlJ. Wszystkie te prace można zakwalifikować jako popularno-naukowe.
Pierwsza naukowa praca na temat więzienia dla młodocianych w latach 195 I1955 ukazała się dopiero w 1999 roku i jej autorem jest Krzysztof Szwagrzyk 14.
Pierwszym opracowaniem naukowym obejmującym m.in. funkcjonowanie COP Jaworzno, były artykuły zawarte w pracy zbiorowej pt. "Obozy pracy przymusowej na Górnym Śląsku", pod redakcją Andrzeja Topola, Marioli Maruszczyk i Marka Paździoryl5. oraz Kazimierza Miroszewskiegol6. K. Miroszewski dalej prowadził badania nad tym tematem, co zaowocowało nowymi publikacjami'7. Należy także wspomnieć o pracy Piotra Madajczykal8, Jerzego Kochanowskiegol9, których autorzy wiele miejsca poświęcają COP Jaworzno.
W ostatnim okresie wzrosło zainteresowanie wspomnianą tematyką, czego wyrazem była sesja popularnonaukowa w Jaworznie w dniach 12 - 13 października 2001 pt..,Historia martyrologii i obozów odosobnienia w Jaworznie w latach 1939-1956". Została ona zorganizowana przez Urząd Miejski i Muzeum Miasta Jaworzna przy współudziale Ruchu Wolnych Demokratów i Związku Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944 - 1956 "Jaworzniacy".
Baza archiwalna na temat obozu w Jaworznie jest stosunkowo duża. Materiały na temat obozu hitlerowskiego znajdują się w Archiwum Państwowym Muzeum Auschwitz - Birkenau w Oświęcimiu. Są to: zespół Jaworzno (zbiór dokumentów wytworzonych przez władze spółki Energieversorgung Oberschelesien oraz adresowanych do niej pism m.in. z KL Auschwitz), oświadczenia (relacje byłych więźniów i pracowników kopalń jaworznickich), akta procesu Hossa; Kraffahrrzeuganfordeung, Fahrbefehl (zamówienia i rozkazy wyjazdu samochodów z Auschwitz do podobozów i innych miejsc), materiały obozowego ruchu oporu, Kommandanturbefehle, Akta SS Hygiene - InstituL Dokumenty na ten temat znajdują się także w Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, obecnie w Instytucie Pamięci Narodowej w Warszawie. Są to akta procesów esesmanów z KL Auschwitz przed sądami okręgowymi.
Równie duża jest baza archiwalna dotycząca okresu po zakończeniu wojny. Materiały na ten temat znajdują się w Warszawie, Krakowie i Katowicach. W Archiwum Akt Nowych i Centralnym Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie bazą źródłową są przede wszystkim akta Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. W Centralnym Zarządzie Służby Więziennej znajduje się "Lista osób zmarłych w więzieniach polskich w latach 1944-1956,,20.
W Archiwum Państwowym w Krakowie materiały na temat COP Jaworzno znajdują się w zespołach Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, Wydział Więzień i Obozów w Krakowie (1945-1956) oraz w zbiorach Więzienia Województwa Krakowskiego (1945, 1948, 1950-1953). Według ustaleń, między innymi Szczepana Świątka starszego kustosza Archiwum Państwowego w Krakowie, informacje wytworzone przez Wydział Więzień i Obozów w Krakowie zostały zamieszczone w grupie akt dotyczących organizacji, służby więziennej, zaludnienia, zatrudniania więźniów, warunków bytowych i spraw gospodarczych oraz finansowych. Obok zarządzeń,. instrukcji i regulaminów władz nadrzędnych zachowały się sprawozdania z Wydziału Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa w Krakowie z podległych obozów i więzień, między innymi w Jaworznie, protokoły i materiały z kontroli, wykazy funkcjonariuszy, odprawy służby więziennej, informacje o ruchu służbowym, pisma w sprawie usług religijnych, zestawienia zbiorcze, raporty i wykazy. Ponadto imienne listy więźniów oraz jeńców wojennych, dane o ich przemieszczeniach, zapotrzebowania na prace i zatrudnienia, między innymi w kopalniach. Wiele jest informacji o zdrowotności ,warunkach bytowych, ochronie i nastrojach wśród więźniów i personelu. Znajdują się plany sytuacyjne Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie oraz innych więzień i aresztów w województwie krakowskim, połączone często z aktami ochrony i zabezpieczenia. W zbiorze akt Więzienia Województwa Krakowskiego są między innymi niekompletne akta Ośrodka Pracy Więźniów w Jaworznie (1945, 1948, 1950-1951). Obok spraw organizacyjnych, gospodarczych i personalnych, akta dotyczą zaludnienia i zatrudnienia więźniów, wypadków przy pracy. Dla badaczy interesująca jest korespondencja, raporty i dokumentacja dotycząca więźniów21.
W Archiwum Państwowym w Katowicach zachowało się bardzo wiele materiałów na temat obozów w Jaworznie, w tym Księgi Więźniów. Informacje dotyczące funkcjonowania obozu w Jaworznie znajdują się w zespołach akt: Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, Państwowy Urząd Repatriacyjny, Starostwo Powiatowe w Katowicach, Urząd Wojewódzki Śląski Wydział Społeczno-Polityczny oraz w aktach poszczególnych Zjednoczeń Przemysłu Węglowego.
Prowadząc badania nad obozem w Jaworznie, należy także sięgnąć do zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, gdzie znajdują się m.in. Akta w sprawie zbrodni popełnionych w COP w Jaworznie.
Celem pracy jest ukazanie dziejów obozu i jego filii zarówno w okresie okupacji hitlerowskiej, jak i w latach powojennych. Przeanalizowano je na szerokim tle systemu represji w całym kraju.
Praca ma konstrukcję chronologiczno-problemową i składa się z dwóch części. Pierwsza ma charakter naukowy a druga zawiera teksty o charakterze przyczynkarskim i wspomnieniowym. Tworzy to jednak zwartą całość, w której obie części się wzajemnie uzupełniają.
W pierwszej znajdują się artykuły: Franciszka Pipera, Kazimierza Miroszewskiego, Krzysztofa Szwagrzyka, Adama Dziuroka, Eugeniusza Misiło, Łukasza Kamieńskiego, Joanny Markiewicz, Zygmunta Woźniczki, Du~ana Janaka i Andrzeja Małkiewicza. Drugą część tworzą wspomnienia Tadeusza Kazimierza Mroza, Juliusza Gerunga i Antoniego Lenkiewicza. Trzy pierwsze teksty mają charakter syntetyczny i prezentują dzieje obozu w latach 1943-1955. Franciszek Piper omawia założenie i działalność oraz likwidację podobozu KL Auschwitz w Jaworznie. Autor zwraca uwagę, że obóz ten odgrywał ważną rolę w funkcjonowaniu kopalń węgla i zakładów przemysłowych zarówno w Jaworznie, jak i w okolicy. W jego działaniu była pewna sprzeczność. Będąc rezerwuarem taniej siły roboczej musiał jednocześnie ograniczać swoje funkcje obozu zagłady, bowiem nie miałby kto pracować w kopalniach i elektrowniach. Podobne problemy pojawiły się i po wojnie, gdy obóz przejęli Polacy. W latach 1945-1950 w dawnym hitlerowskim obozie koncentracyjnym mieścił się Centralny Obóz Pracy, gdzie podobnie jak w czasach hitlerowskich zgromadzona była niewolnicza siła robocza dla pobliskich kopalń i zakładów przemysłowych. Pisze o tym Kazimierz Miroszewski analizując powstanie i działalność COP Jaworzno. Pomija on okres ukraiński w związku z artykułami E. Misiły i Ł. Kamińskiego. Krzysztof Szwagrzyk opisuje następny okres w dziejach obozu, kiedy to w latach 1951 - 1955 mieściło się tutaj eksperymentalne więzienie dla młodocianych. Zwożono do niego młodocianych więźniów z całego kraju, aby poddać ich nie tylko terrorowi i wyniszczającej pracy w kopalniach, ale i systemowi wychowawczemu wzorowanemu na teoriach Antona Makarenki.
Następne rozdziały analizują poszczególne aspekty w działalności obozu po 1945 roku. Adam Dziurok opisuje liczbę, skład społeczny i losy więźniów wpisanych na tzw. Volkslistę. Eugeniusz Misiło analizuje przybycie do obozu i wyniszczanie ludności ukraińskiej, która w latach 1947-1949 umieszczona była w specjalnie utworzonym podobozie COP Jaworzno. Inne aspekty tego problemu omawia Łukasz Kamiński. Joanna Markiewicz na przykładzie Jaworzna zwraca uwagę na to, iż ludzi tych więziono i zmuszano do niewolniczej pracy wbrew normom prawa międzynarodowego, natomiast ówczesne polskie prawo niejako legalizowało te nadużycia i wyniszczanie ludności. Andrzej Małkiewicz pisze o pomocy uwięzionym i zagrożonym więzieniem oraz opisuje opór więźniów wobec terroru ze strony oprawców.
Pierwszą część kończą artykuły Zygmunta Woźniczki i Du~ana Janaka, które mają charakter porównawczy i stanowią swoiste podsumowanie rozważań. Umiejscawiają one jednocześnie poruszaną w pracy tematykę w szerszym kontekście historycznym. Z. Woźniczka omawia genezę i rodzaje obozów na ziemiach polskich po 1945 roku, ich klasyfikację, liczbę więźniów i jeńców wojennych, opisuje warunki pracy, warunki bytowe, terror, oprawców, liczbę zgonów. D. Janak dokonuje porównania warunków tworzenia i funkcjonowania obozów na terenie Polski, Słowacji i Czech. Odnosi się także do problemu na ile czerpały władze czechosłowackie i polskie z doświadczeń niemieckiego i radzieckiego terroru w tworzeniu swoich "archipelagów gułag" .
Część drugą książki otwiera artykuł Juliusza Gerunga, Prezesa Zarządu Głównego Związku Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944 - 1956, w którym pisze o potrzebie przypominania młodym pokoleniom Polaków tragicznych losów obozów w Jaworznie. Wskazuje na rolę księży katolickich w ruchu antykomunistycznym. Antoni Lenkiewicz, więzień obozu w Jaworznie, omawia tragiczne losy harcerzy w komunistycznych więzieniach, w tym i w Jaworznie. Przedstawia literaturę dotyczącą harcerskiej opozycji oraz niektórych autorów prac, więźniów jaworznickich. Ostatnim jest artykuł Tadeusza K. Mroza, który w sposób bardzo emocjonalny omawia tragiczne losy młodych więźniów w stalinowskich więzieniach i obozach w latach 1944 - 1956.
Prezentowana książka jest pierwszą próbą zarysowania dziejów obozu w Jaworznie. Autorzy zdają sobie sprawę, że wiele problemów nie zostało do końca dopracowanych i wiele pytań badawczych czeka na wyjaśnienie. Być może nastąpi to w przyszłości. Niewątpliwie może służyć pomocą w dalszej pracy nad problematyką Jaworzna inicjatywa Adama Pleśnara utworzenia w Jaworznie Ośrodka Pamięci Narodów. Według jego koncepcji, przedyskutowanej wstępnie z władzami miasta, zadaniem tego ośrodka byłoby: gromadzenie relacji oraz różnego rodzaju dokumentacji ofiar i sprawców martyrologii w Jaworznie w latach 1939- I 956 poprzez ewentualne ogłoszenie konkursu adresowanego do polskich, niemieckich, łemkowskich i ukraińskich więźniów politycznych, utworzenie biblioteki związanej z tą problematyką, inspirowanie prac naukowo - badawczych wśród studentów i pracowników naukowych w zakresie historii. prawa, politologii i socjologii, podejmowanie prób wydawniczych. organizowanie dalszych seminari9w oraz edukacji historycznej wśród młodzieży.
Kazimierz Miroszewski Zygmunt Woźniczka
I Archiwum Akt Nowych, Departament Wi~ziennictwa MBP, sygn.515, Ksi~ga wi~źniów zmarłych wg wi~zień. Statystyka 1945-1947.
2 Lista osób zmarłych w więzieniach polskich w latach 1944-1956., część II: Obozy pracy. oprac. Centralny Zarząd Zakładów Kamych Ministerstwa Sprawiedliwości, mps. Warszawa 1993.
3 W. Borodziej, Wstęp [w:] Niemcy w Polsce 1945-1950. Wybór dokumentów, t.ł, Warszawa 2000, s. 92.
Ą Cz.Madajczyk. Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t.ł i II, Warszawa 1970.
~ Położenie ludności w rejencji katowickiej w latach 1939-1945. Wybór źródeł i opracowanie. W. D/ugoborski. lMolendowa, I.Srokowa, A.Szefer, pod red. W. D/ugoborskiego, Poznań 1983.
6 Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945. Informator encyklopedycmy. Warszawa 1979. s. 371. 7 S.Szmaglewska. Amnestia zapukała do bram. [w:] ,.Po prostu". nr 46 z II XI 1956.
Ą Z.Jędrzejewski, Pierwszy zakład kamy dla więźniów młodocianych w Polsce - Jawormo, [w:] ..Przegląd Więziennictwa" 1961. nr 2.
v Szerzej zobacz: wykaz literatury zamieszczony w rozdziale autorstwa Krzysztofa Szwagrzyka: Okres młodocianych więźniów politycmych w Jawormie 1951-1955.
. IIIG.Kuźnik, Świnie i Zdrajcy. [w:] "Wieści" nr 14 z 5 IV 1992: Praca blokowej jest trudna, [w:] ..Wieści", nr 15 z 12 IV 1992; Hektary Morela, [w:] ..Wieści", nr 16 z 191V 1992; Eksperyment pedagogicmy. [w:] ..Wieści" nr 17 z 261V 1992: Wychowawcy.[w:] ,.Wieści", nr 18 z 3 V 1992: Liga do walki z komuną, [w:] ..Wieści". nr
19 z 10 V 1992: Więzienne państwo, ,.Wieści", [w:] nr 20 z 17 V 1992: Więźniowie i funkcjonariusze. [w:] "Wieści", nr 21 z 24 V 1992; Zaczęto zwalniać politycmych, [w:] ,.Wieści", nr 22 z 31 V 1992.
II M. Wyrwich, Łagier Jawormo. Z dziejów czerwonego terroru. Warszawa 1995.
" J.Sack. Gniew Salomona. Iw:) ..The Village Voice" 1993. nr 13: Oko za oko. Przemilczana historia Żydów. którLY w 1945 r. mścili się na t\iemcach. Gliwice 1995.
"H. Pająk. Konspiracja młodziet.y szkolnej. Lublin 1994.
" K.Szwagrzyk. JaworLno. Historia więzienia dla młodocianych więźniów politycznych 1951-1955. Wrocław 1999.
" J.Sack. Gniew Salomona. Iw:) ..The Village Voice" 1993. nr 13: Oko za oko. Przemilczana historia Żydów. którLY w 1945 r. mścili się na t\iemcach. Gliwice 1995.
"H. Pająk. Konspiracja młodziet.y szkolnej. Lublin 1994.
" K.Szwagrzyk. JaworLno. Historia więzienia dla młodocianych więźniów politycznych 1951-1955. Wrocław 1999.
i M. Maruszczyk. M. Pażdziora. Obozy jenieckie w górnictwie węglowym Górnego Śląska w latach 19451949. [w:] Obozy pracy przymusowej na Górnym Śląsku. pod redakcją A. Topola. Katowice 1994.
li, K. Miroszewski. Komisja Specjalna do Walki z Nadut.yciami i Szkodnictwem Gospodarczym a obozy pracy na Górnym Śląsku (1945-1954). [w:] Obozy pracy przymusowej na Górnym Śląsku. pod red. A. Topola. Katowice 1994.
'" K. Miroszew'ski. Ukraińcy i Łemkowie w Centralnym Obozie Pracy Jaworzno. [w:] Pamiętny rok 1947. ped red. M. Ożóg. Rzeszów 200 I: razem z R. Kaczmarkiem. Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej. [w:] ..Studia Śląskie". t. LIX. Opole 2000: Tenże: Centralny Obóz Pracy Jaworzno. Podobóz ukraiński (1947-1949), Katowice 2001.
I. P. Madajczyk. Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski 1945-1948, Warszawa 1996.
I. J. Kochanowski. W polskiej niewoli. Niemieccy jeńcy wojenni w Polsce 1945-1950. Warszawa 2001.
20 Lista osób zmarłych w więzieniach polskich w latach 1944-1956, cz.2, Obozy pracy, t. 1-3, Obóz Pracy w Jaworznie; 1.4, Pozostałe obozy, Warszawa 1993.
2' S. Świątek, Akta dotyczące Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie i postulaty badawcze nad obozami i więzieniami okresu stalinowskiego. Komunikat źródłoznawczy przysłany na sesję popularnonaukową ,.Historia martyrologii i obozów odosobnienia w Jaworznie w latach 1939-1956", Jaworzno 12-13 października 2001.
22 Instytut Pamięci Narodowej, oddział w Katowicach, Akta w sprawie zbrodni popełnionych w COP w Jaworznie., sygn. OKKal5S/97IZS.
